این مطلب نوشتهٔ آیباره سیندرلا (Ayebare Cinderella) است که نخستین بار در شبکه خبری صلح (Peace News Network) منتشر شد؛ نسخهٔ ویراسته‌شدهٔ آن در گلوبال وویزز (Global Voices) بازنشر شده است. آنچه می‌خوانید ترجمهٔ فارسی آن است.

اوگاندا مدت‌هاست در جهان به خاطر سیاست مترقی پناهجویی‌اش ستوده می‌شود؛ سیاستی که به‌جای اردوگاه‌های محدودکننده‌ای که در دیگر کشورها دیده می‌شود، بر الگویی از ادغام و آزادی رفت‌وآمد تکیه دارد.

بر اساس آمار دفتر نخست‌وزیری، اوگاندا تا 31 اکتبر 2025 میزبان 1,961,518 پناهجو و پناهنده بود. از این تعداد، 91 درصد در اردوگاه‌های پناهجویی زندگی می‌کنند. هرچند اردوگاه‌های روستایی مقصد سنتی‌اند، یک مهاجرت عظیم و عمدتاً نامرئی در حال دگرگون کردن پایتخت این کشور است و 9 درصد در مناطق شهری ساکن‌اند. هزاران نفر جیره‌های رو به کاهش اردوگاه‌ها را با سختی و فرصتِ منطقه شهری کامپالا معاوضه می‌کنند.

در حومه‌های پرجنب‌وجوش ماکیندیه (Makindye) و زانا (Zana)، پناهجویان جمهوری دموکراتیک کنگو، سومالی، سودان جنوبی، اریتره، سودان، اتیوپی، رواندا و بوروندی دیگر فقط پناهجو نیستند. آن‌ها مالیات‌دهنده، کارفرما و کارآفرین‌اند.

پناهجویان این کشورها از خشونت‌ها و بی‌ثباتی‌های هولناکی گریخته‌اند؛ از جنگ‌های داخلی، ناآرامی‌های سیاسی و دیگر دگرگونی‌های بزرگ. با این حال، آن‌ها اکنون با کارآفرینی — از جمله در خدمات غذا، پوشاک و آرایشی — اقتصاد اوگاندا را به حرکت درمی‌آورند و میان گروه‌های گوناگون در جوامع پناهجو و میزبان هماهنگی می‌سازند.

بخیه تاب‌آوری: جان بابیش ماکاندو

خیاطی در کارگاه کوچکش در کامپالا. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

در بخش ماکیندیه، حومه‌ای که با جمعیت متنوع پناهجویی‌اش شناخته می‌شود، جان بابیش ماکاندو (John Babish Makando) یک خیاطی را اداره می‌کند که کلیشه‌های رایج این حرفه را به چالش می‌کشد. ماکاندو که در سال 2019 از درگیری‌های شرق کنگو گریخته بود، کاملاً از سیستم اردوگاه‌ها گذشت و برای بقا در فضای رقابتی شهری کامپالا روی مهارت‌هایش شرط بست.

برای ماکاندو، پناهجو بودن مانعی برای تعالی حرفه‌ای نیست. او برای وقت‌شناسی و دقت شهرتی ساخته است؛ ویژگی‌هایی که به گفته او اغلب در بازار محلی کم‌یاب‌اند. ماکاندو به شبکه خبری صلح توضیح می‌دهد:

«من دارم تصور غلط رایج مشتریان درباره خیاط‌های محلی را از بین می‌برم. بسیاری به این معروف‌اند که با رعایت نکردن مهلت‌ها یا خراب کردن طرح‌ها مشتری را ناامید می‌کنند. اینجا فرق دارد. من روی کیفیت و وقت‌شناسی تمرکز می‌کنم.»

سهم ماکاندو در اقتصاد اوگاندا ملموس است. برخلاف پناهجویان اردوگاه‌ها که کمک‌های بشردوستانه دریافت می‌کنند، پناهجویان شهری مانند ماکاندو تقریباً هیچ حمایت مالی دریافت نمی‌کنند. در عوض، در کامپالا، کارآفرینان خرد ستون فقرات اقتصاد محلی‌اند و از طریق مالیات‌های ساخت‌یافته سهم می‌دهند. بیشترشان سالانه پروانه کسب «مرجع شورای شهر کامپالا» (KCCA) را می‌پردازند؛ از 8.34 دلار (31,500 شیلینگ اوگاندا) برای دکه‌های ساده تا 23.83 دلار (90,000 شیلینگ) برای آرایشگاه‌ها و کارگاه‌ها. افزون بر این، صنعتگران بر اساس درآمد «مالیات خدمات محلی» می‌پردازند و فروشندگان بازار از طریق عوارض روزانه سهم می‌دهند. با وجود سرمایه محدود، همین کسب‌وکارهای خرد درآمدی پایدار برای توسعه شهری و زیرساخت‌های شهر تضمین می‌کنند. ماکاندو اجاره مغازه خیاطی‌اش را می‌پردازد و به تعهدات مالیاتی‌اش عمل می‌کند و به توسعه محلی سوخت می‌رساند.

سفر او به سوی خودکفایی با یک دوره سه‌ماهه آموزش فنی‌وحرفه‌ای آغاز شد که «کمیته بین‌المللی نجات» (IRC) و «وزارتخانه‌های صلح و آشتی دریاچه‌های بزرگ» (GRS) حامی مالی‌اش بودند. امروز او این هدیه را به دیگران می‌رساند. ماکاندو گفت:

«یک دوره سه‌ماهه آموزش مهارت رفتم و بعد از آن یک دوره کوتاه خیاطی گذراندم. بعد از چند سال کسب تجربه، تصمیم گرفتیم این مهارت‌ها را به دیگر پناهجویان و جوامع میزبان منتقل کنیم و به آن‌ها آموزش دهیم که چطور با پارچه‌های مختلف لباس بدوزند.»

او افزود:

«تصمیم گرفتیم به مردم آموزش دهیم تا نشانشان دهیم چقدر با همسایه‌های اوگاندایی‌مان پیوند داریم؛ چون ضرب‌المثلی هست که می‌گوید همسایه‌ام نخستین خانواده من است.»

آمیختن مد و غذا: بازار تازه آمینا

فروشنده‌ای در حال چیدن سبزی‌های تازه در بازار کامپالا. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

زیست‌بوم اقتصادی‌ای که پناهجویان ساخته‌اند از کمد لباس تا سفره شام گسترده است.

آمینا، پناهجوی کنگویی دیگری در ماکیندیه، مطمئن می‌شود که هم پناهجویان و هم اوگاندایی‌ها خوب غذا بخورند. آمینا از تقاضای بالای محصولات تازه در راهروهای پرجمعیت ماکیندیه بهره برده است.

دکه او تقاطع پرنشاط فرهنگ‌هاست. او در سبزیجاتی مثل گوجه‌فرنگی و سبزی‌های برگی تخصص دارد، اما موفقیت واقعی‌اش در «سومبه» (برگ‌های کاساوا)، «سوشا»، «دودو» و بادمجان است؛ مواد غذایی پایه‌ای که برای مشتریان رواندایی، بوروندیایی و سودانی جذاب‌اند. آمینا می‌گوید:

«اوگاندایی‌ها غذای کنگویی را دوست دارند و کنگویی‌ها غذای اوگاندایی را.»

آمینا نمونه‌ای از سازگاری فرهنگی است که فراتر از بقای صرف می‌رود. او با حفظ دکه‌اش نه‌تنها خانواده‌اش را تأمین می‌کند؛ بلکه مشارکت‌کننده‌ای فعال در اقتصاد غیررسمی شهر است، به پایه مالیاتی سهم می‌دهد و امنیت غذایی شهری را ارتقا می‌بخشد.

مقاله مرتبط پیشنهادی برای مطالعه: افرادی که هوش احساسی بالایی دارند، در زمان مقرری در روز، از کار دست می کشند.

تبدیل مهاجران به موتورهای اقتصادی

کلاس آموزش خیاطی برای پناهجویان در یک مرکز اجتماعی. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

در قلب این تحول، «مرکز معیشت پناهجویان بوندکو» در روستای استلای ناجانانکومبی قرار دارد. این مرکز که در سال 1997 از سوی کشیش پدر مایکل لینگسی (Michael Lingisi) بنیان نهاده شد، از یک تور امنیت ساده به موتوری پیشرفته برای خودکفایی تبدیل شده است.

مدیر اجرایی، پُل کیثیما (Paul Kithima)، مدافع پرصدای «بومی‌سازی» است و استدلال می‌کند که بهترین راه‌حل‌ها برای پناهجویان از خود پناهجویان می‌آید. کیثیما گفت:

«فعالیت‌های معیشتی داریم که در آن‌ها به پناهجویان در زمینه‌های مختلفی مثل آرایشگری، خیاطی، فناوری اطلاعات و آرایش آموزش می‌دهیم.»

او افزود که این مرکز گروه‌های پس‌انداز هم دارد که آموزش‌های ضروری در کارآفرینی و سواد مالی ارائه می‌دهند.

«در مجموع 37 گروه پس‌انداز داریم که به 1,110 نفر خدمات می‌دهند و هر گروه 30 نفر عضو دارد.»

او ادامه داد:

«به آن‌ها کمک می‌کنیم به‌عنوان «سازمان‌های مبتنی بر جامعه» (CBO) ثبت شوند تا بتوانند به نهادهای مالی دسترسی پیدا کنند و گزینه‌هایی مثل وام و دیگر محصولات را بررسی کنند.»

تنها در سال گذشته، بوندکو به بیش از 3,500 نفر کمک کرد؛ از جمله هم پناهجویان و هم اتباع اوگاندا. همین رویکرد فراگیر — آموزش اتباع در کنار پناهجویان — کلید حفظ انسجام اجتماعی و جلوگیری از نارضایتی است.

برنامه‌های این مرکز متنوع‌اند؛ از یک نانوایی مدرن و مزارع قارچ تا یک کلینیک حقوقی که به خانواده‌های پناهجو کمک می‌کند وضعیت پناهجویی را طی کنند و یک مرکز جوانان برای کودکان.

فصلی تازه از خودکفایی

حرکت به سوی کارآفرینی شهری به یک ضرورت تبدیل شده است. با کاهش بودجه‌های 2026 که جیره‌های اردوگاه‌ها را تقریباً به صفر رساند، مهاجرت نامرئی دیگر یک انتخاب نیست بلکه راهبردی برای بقاست. این افراد از وابستگی به کمک‌ها فاصله می‌گیرند و به سوی مشارکت فعال اقتصادی می‌روند.

همان‌طور که پُل کیثیما و کارآفرینان ماکیندیه نشان می‌دهند، وقتی به پناهجویان ابزارهای موفقیت داده شود، آن‌ها فقط زنده نمی‌مانند؛ بلکه آینده کشوری را می‌سازند که از آن‌ها استقبال کرده است.