واکسن کودکان؛ 150 میلیون جان نجات‌یافته در 50 سال

نویسنده: هانا ریچی (Hannah Ritchie)، Our World in Data. این ترجمه با مجوز Creative Commons Attribution (CC BY) انجام شده و پیوند به مقالهٔ اصلی حفظ شده است. ترجمه ممکن است تفاوت‌های جزئی زبانی داشته باشد؛ برای متن و نمودارهای اصلی به منبع مراجعه کنید.

تا وقتی این مطلب را تمام کنید، حدود 30 کودک به‌خاطر واکسن از مرگ نجات پیدا کرده‌اند. در 50 سال گذشته، این رقم به حدود 150 میلیون کودک رسیده است؛ بیش از دو برابر جمعیت بریتانیا. یعنی صدها میلیون پدر و مادر که از تراژدی از دست‌دادن فرزندشان در امان مانده‌اند. موضوع واکسن کودکان فقط آمار خشک نیست؛ داستان یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های سلامت عمومی جهان است.

این برآورد از پژوهشی به رهبری اندرو شاتاک (Andrew Shattock) و همکاران در مجله The Lancet می‌آید که سهم واکسیناسیون را در 50 سال برنامهٔ گسترش ایمن‌سازی مدل‌سازی کرده‌اند.

نمودار جان‌های نجات‌یافته بر اساس بیماری. Our World in Data / Hannah Ritchie؛ CC BY 4.0؛ داده از Shattock و همکاران

واکسن کودکان؛ کدام بیماری بیشترین نجات را داشته است؟

در میان همهٔ بیماری‌ها، واکسن سرخک بیشترین اثر را داشته و حدود 94 میلیون جان را در 50 سال گذشته نجات داده؛ بیش از 60 درصد کل. این تلاش واقعاً جهانی بوده: در هر منطقه بیش از 5 میلیون کودک نجات یافته‌اند، از جمله بیش از 50 میلیون در آفریقا و 38 میلیون در جنوب‌شرق آسیا.

مجموع تجمعی جان‌های نجات‌یافته. Our World in Data؛ CC BY 4.0

مقاله مرتبط پیشنهادی برای مطالعه: قیمت باتری 99 درصد کاهش یافت؛ راز ارزان شدن خودروهای برقی

کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و نقش واکسیناسیون

کودکان همهٔ سنین از گسترش ایمن‌سازی بهره برده‌اند، اما بیشترین اثر حیاتی در نوزادان دیده می‌شود. نرخ مرگ نوزادان در 50 سال گذشته بیش از دو‌سوم کاهش یافته: از حدود 10 درصد در 1974 به کمتر از 3 درصد امروز. پژوهشگران تخمین می‌زنند واکسیناسیون حدود 40 درصد از این کاهش را توضیح می‌دهد. بقیهٔ پیشرفت به تغذیهٔ بهتر، مراقبت پیش و پس از زایمان، آب و بهداشت و منابع پایه برمی‌گردد.

برنامه‌های هماهنگ چگونه جهان را تغییر دادند؟

50 سال پیش، بیرون از اروپا و آمریکای شمالی عدهٔ کمی از کودکان واکسن می‌گرفتند. برای مثال کمتر از 5 درصد نوزادان دوز کامل واکسن سه‌گانهٔ دیفتری، سیاه‌سرفه و کزاز (DTP3) را دریافت می‌کردند.

در 1974 مجمع جهانی بهداشت، برنامهٔ ضروری ایمن‌سازی را شکل داد تا همهٔ کودکان جهان در برابر بیماری‌های اصلی قابل‌پیشگیری با واکسن مصون شوند. پوشش به‌سرعت بالا رفت و به بیش از 60 درصد رسید؛ اما حدود سال 2000 پیشرفت کند شد و بسیاری از فقیرترین نوزادان، به‌ویژه در آفریقا و آسیا، جا ماندند.

سپس گاوی (Gavi)، ائتلاف واکسن — همکاری بنیاد بیل و ملیندا گیتس، سازمان جهانی بهداشت، یونیسف و بانک جهانی — برای بستن همین شکاف‌ها شکل گرفت. از آن زمان پوشش به‌طور معناداری بالا رفته: بیش از 80 درصد نوزادان همهٔ دوزهای لازم DTP3 را می‌گیرند. پوشش جهانی واکسن سرخک از کمتر از 20 درصد در 2000 به بیش از 70 درصد امروز رسیده؛ همان واکسنی که بیشترین جان را نجات داده است. حدود 84 درصد کودکان علیه سل و حدود 80 درصد علیه فلج اطفال و هپاتیت B واکسینه می‌شوند.

پوشش جهانی DTP3 در میان کودکان یک‌ساله. Our World in Data؛ CC BY 4.0؛ داده از WHO/UNICEF

مقاله مرتبط پیشنهادی برای مطالعه: استرس و تغذیه؛ یک سیب در روز استرس را از شما دور می‌کند

هنوز راه درازی باقی است

با وجود این پیشرفت عظیم، کار تمام نشده است. هنوز سالانه بیش از یک میلیون نفر بر اثر سل می‌میرند؛ صدها هزار نفر از مننژیت و سیاه‌سرفه؛ ده‌ها هزار نفر از سرخک، کزاز و هپاتیت B. جهان همچنین به ریشه‌کنی فلج اطفال نزدیک است؛ که پس از آبله دومین بیماری انسانی ریشه‌کن‌شده خواهد بود. دانشمندان اکنون واکسن‌های مؤثری برای بیماری‌هایی مثل مالاریا هم ساخته‌اند که می‌تواند هر سال صدها هزار کودک دیگر را نجات دهد.

همین پیشرفت بزرگ باید ما را به پوشش همگانی واکسن هل بدهد، نه به عقب‌نشینی. دیگر در برابر بیماری‌هایی که اجدادمان راهی برای مقابله نداشتند، درمانده نیستیم. می‌دانیم چگونه از مرگ کودکان جلوگیری کنیم؛ و دقیقاً به همین دلیل غیرقابل‌قبول است که هنوز بسیاری می‌میرند. این کار به سرمایه‌گذاری بیشتر، هماهنگی دولت‌ها برای برنامه‌های همگانی و پذیرش عمومی نیاز دارد. بیشتر مردم جهان واکسیناسیون کودکان را مهم می‌دانند؛ اما در بعضی کشورها تردید بیشتر است. شاید اگر بیشتر دربارهٔ رقم عظیم کودکان نجات‌یافته حرف بزنیم، این مقاومت کمتر شود.

نکات کلیدی

• در حدود 50 سال، واکسن‌ها حدود 150 میلیون کودک را نجات داده‌اند (برآورد حدود 154 میلیون مرگ پیشگیری‌شده).
• واکسن سرخک به‌تنهایی حدود 94 میلیون جان نجات داده است.
• مرگ نوزادان بیش از دو‌سوم کم شده؛ حدود 40 درصد این کاهش به واکسیناسیون نسبت داده می‌شود.
• پوشش DTP3 از کمتر از 5 درصد به بیش از 80 درصد رسیده است.
• هنوز بیماری‌های قابل‌پیشگیری با واکسن قربانی می‌گیرند؛ گسترش پوشش همچنان ضروری است.

جمع‌بندی

فردا روزنامه‌ها می‌توانستند تیتر بزنند: «دیروز نزدیک 10 هزار کودک با واکسن‌های ضروری نجات یافتند.» رقم واقعی حدود 8٬640 در روز است (حدود 6 کودک در دقیقه). این تیتر هر روز برای دهه‌ها قابل چاپ بود؛ اما چون «خبر داغ» نیست، کمتر دیده می‌شود. پیشرفت آرامِ روزبه‌روز، زندگی صدها میلیون کودک و والدین را در سراسر جهان دگرگون کرده است — و هنوز می‌تواند جان‌های بیشتری را نجات دهد.

یادداشت آموزشی: این مطلب بر پایهٔ داده‌ها و پژوهش‌های معتبر است و جایگزین توصیهٔ پزشکی فردی نیست. برای برنامهٔ واکسیناسیون کودک با پزشک یا مراکز بهداشت مشورت کنید.

منابع

• مقالهٔ اصلی: Vaccines have saved 150 million children over the last 50 years — Hannah Ritchie, Our World in Data (CC BY)
• Shattock et al., 2024, The Lancet — Contribution of vaccination to improved survival and health
• داده‌های پوشش واکسن: WHO / UNICEF