زبان کام نیجریه؛ چگونه یک جامعه خودش زبانش را مستند می‌کند؟

این مطلب را عبدالرشید فادیپه (Abdulrosheed Fadipe) نوشته و نخستین‌بار در 3 آگوست 2026 در Global Voices منتشر شده است: How a community-led campaign is helping save Nigeria’s Kam language. متن اصلی با مجوز Creative Commons Attribution 3.0 (CC BY 3.0) منتشر شده و مطلب حاضر ترجمهٔ فارسی آن است که شومینه انجام داده؛ ترجمه ممکن است شامل ویرایش‌های جزئی باشد و Global Voices و نویسنده آن را تأیید یا حمایت رسمی نکرده‌اند. عکس‌های مطلب اصلی به دلیل شرایط جداگانهٔ انتشارشان در این نسخه نیامده‌اند.

این نوشته بخشی از سری ویژهٔ «حقوق بومیان» (Indigenous Rights) در ماه آگوست 2026 Global Voices است.

اگر مؤثرترین راه برای مقابله با خطر نابودی یک زبان این باشد که خود اعضای جامعه زبانشان را مستند کنند چه؟ «پروژهٔ زبان کام» (Kam Language Project) نمونه‌ای از این است که تلاش‌های جامعه‌محور چگونه می‌توانند به حفظ زبان‌های در معرض خطر کمک کنند.

چشم‌اندازی از ایالت تارابا (Taraba) در نیجریه، جایی که زبان کام صحبت می‌شود؛ صخره‌های گرانیتی و زمین‌های کشاورزی در زینگ (Zing). این تصویر نمونه‌ای از منطقه است و مربوط به پروژهٔ کام نیست. عکس: Yahuzaishat، ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0 (تغییر اندازه)

کام (Kam)، که با نام نیینگوم (Nyingwom) هم شناخته می‌شود، زبانی است که در 29 روستا در منطقهٔ حکومت محلی بالی (Bali) در ایالت تارابا (Taraba) نیجریه صحبت می‌شود. شمار گویشوران کام امروز حدود 8,000 تا 11,000 نفر برآورد می‌شود. مثل بسیاری از زبان‌های بومی دیگر شمال‌شرقی نیجریه، پیش از سال 2016 هیچ پژوهشگری به کام توجه نکرده بود. در نتیجه برای این زبان هیچ متن مکتوب، فرهنگ لغت، املای استاندارد یا ضبط شنیداری‌ـ‌دیداری‌ای برای مستندسازی و حفظ وجود نداشت.

دکتر یاکوب لساژ (Jakob Lesage)، زبان‌شناس و مدرس مؤسسهٔ مطالعات آسیا و آفریقا در دانشگاه هومبولت برلین (Humboldt-Universität zu Berlin)، برای حفظ این زبان در سال 2016 «پروژهٔ زبان کام» را آغاز کرد. او ده سال در کنار اعضای جامعهٔ کام با روشی کار کرد که آن را «غیرمتمرکز» می‌نامد: به‌جای اینکه مثل یک متخصص بیرونی از راه برسد، تیمی مستندساز شامل 14 نفر از خود جامعهٔ کام را آموزش داد. تا پایان این پروژهٔ ده‌ساله در مارس 2026، این تیم منابع دستور زبان کام، یک فرهنگ لغت دیجیتال کام، 307 ضبط (صوتی و تصویری) و یک وب‌سایت اختصاصی زبان کام تولید کرده بود.

لساژ از راه واتس‌اپ با عبدالرشید فادیپه از Global Voices گفت‌وگو کرد و پشت‌صحنهٔ پروژه را روایت کرد.

چه چیزی شما را به زبان‌های نیجریه جذب کرد؟

Global Voices: چه چیزی شما را به کار روی زبان‌های نیجریه کشاند؟

یاکوب لساژ: نیجریه ترکیبی چشمگیر دارد: تنوع زبانی بسیار زیاد، شکاف‌های بزرگ در مستندسازی و جامعه‌هایی که می‌خواهند زبانشان مطالعه و نمایندگی شود. حدود نیمی از بیش از 500 زبان نیجریه هرگز توجه علمی جدی ندیده‌اند؛ بالاترین نسبتِ زبان‌های مستندنشده در هر جای آفریقا.

برای یک زبان‌شناس، این کار هم فوری است و هم هیجان‌انگیز. بررسی درست حتی یک زبان مستندنشده می‌تواند آنچه دربارهٔ رده‌بندی زبان‌ها، تاریخ و حتی زبان‌شناسی به‌طور کلی می‌دانستیم را زیر و رو کند. کام دقیقا چنین کشفی بود: به خانوادهٔ نیجر-کنگو (Niger-Congo) تعلق دارد، اما فراتر از آن به‌سادگی در هیچ زیرگروه شناخته‌شده‌ای نمی‌گنجد و این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه به جایی که هست رسیده است. ویژگی‌های دستوری غیرمعمولی هم دارد که می‌تواند بر بحث‌های گسترده‌تر زبان‌شناسی پرتو بیندازد.

جدا از جنبهٔ علمی، این کار برای گویشوران این زبان‌ها معنا دارد؛ کسانی که می‌خواهند تاریخشان ثبت و زبانشان حفظ شود. نیجریه از آن جاهای کم‌نظیر است که زبان‌شناسی هم از نظر علمی مهم است و هم برای مردمی که به این زبان‌ها سخن می‌گویند واقعا معنادار؛ مردم می‌خواهند زبانشان مستند شود.

زبان کام کجای مقیاس خطر نابودی قرار دارد؟

Global Voices: کام روی مقیاس خطر نابودی زبان‌ها کجا ایستاده است؟ آیا در معرض تهدید فوری است؟

یاکوب لساژ: کام هنوز فعالانه صحبت می‌شود، پس در بحران نیست؛ اما مثل بسیاری از زبان‌های این منطقه تحت فشار واقعی است.

از دست رفتن زبان هیچ‌وقت فقط دربارهٔ زبان نیست. زبان در بافتارهایی زنده است که در آن‌ها به کار می‌رود. وقتی این بافتارها ناپدید شوند، زبان هم شروع به لغزیدن می‌کند. کشاورزی را در نظر بگیرید: بیشتر مردم کام به‌طور سنتی کشاورزند. هنگام کار روی زمین، فرآوری محصول و داد‌وستد با همسایه‌ها از زبانشان استفاده می‌کنند. اما اگر مردم به شهر بروند، چه به‌خاطر اقتصادی متمرکز و چه به‌خاطر آب‌وهوای غیرقابل‌پیش‌بینی که کشاورزی را سخت می‌کند، این بافتارها از میان می‌روند. بافتارهای تازه جایشان را می‌گیرند و آن‌ها با زبان‌های دیگری اداره می‌شوند. به جالینگو (Jalingo)، مرکز ایالت، بروید و می‌بینید بیشتر هوسا (Hausa) حرف می‌زنید، فقط چون زندگی روزمره آنجا همین را می‌طلبد. با تغییر سبک زندگی، زبان‌ها هم تغییر می‌کنند. و حالا که جاده‌ها روستاهای کام را به مراکز اقتصادی بزرگ‌تر وصل کرده‌اند، این جابه‌جایی می‌تواند سریع رخ دهد.

پس کام را «محلی پایدار اما آسیب‌پذیر» توصیف می‌کنم. نکتهٔ مهم این است که ما آن را در زمانی مستند می‌کنیم که هنوز در استفادهٔ زندهٔ روزمره است؛ و دقیقا همین بوده کار ده سال گذشته.

قایق‌های چوبی سنتی در رودخانهٔ چینکای (Chinkai) در شهر واکاری (Wukari) در ایالت تارابا. بر پایهٔ توصیف آرشیو ELAR، مردم کام کشاورزان و ماهیگیران کوهستان‌نشین‌اند؛ این تصویر نمونه‌ای از زندگی رودخانه‌ای در همین ایالت است و مربوط به روستاهای کام نیست. عکس: Yahuzaishat، ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0 (تغییر اندازه)

مستندسازی زبانی که از آنِ شما نیست

Global Voices: اخلاق مستندسازی زبانی را که متعلق به خودتان نیست چگونه پیش می‌برید؟ و گویشوران بومی چه نقشی در شکل‌دادن به مستندسازی داشتند؟

یاکوب لساژ: برای من مهم است که جامعه فقط درگیر نباشد، بلکه مسئول این باشد که چه چیزی و چگونه مستند شود. با گذشت زمان به سمت چیزی رفتم که آن را «مدل غیرمتمرکز کار میدانی» می‌نامم: پژوهشگر تنها متخصص یا تصمیم‌گیرنده نیست. مهارت‌ها، تجهیزات و اختیار میان همکاران جامعه تقسیم می‌شود. زبان‌شناس نقشی حمایتی دارد.

در عمل یعنی اعضای تیم کام در هر مرحله نقش محوری داشتند: ضبط، آوانویسی، ترجمه و از همه مهم‌تر تصمیم دربارهٔ اینکه اصلا چه چیزی ارزش حفظ دارد؛ تاریخ شفاهی، دانش محلی و داستان‌های مهم فرهنگی. مستندسازی بازتاب چیزی است که تیم جامعه ارزشمند می‌دانست.

البته باید صادق باشم: ساختارهای دانشگاهی همیشه این کار را آسان نمی‌کنند. هنوز فشار زیادی به سمت خروجی‌های کوتاه‌مدت و نتایج صرفا نظری وجود دارد. بخش بزرگی از زبان‌شناسی پرسش‌های پژوهشی را بر هر چیزی که مستقیما برای جامعه‌های زبانی ارزشمند باشد مقدم می‌دارد. اما این حوزه در حال تغییر است و پروژه‌های بیشتری می‌کوشند الگوهایی بسازند که در آن‌ها پژوهش باکیفیت و اولویت‌های جامعه لازم نباشد در برابر هم بایستند.

هدف من طراحی روال‌هایی است که در آن‌ها جامعه مالکیت واقعی دارد و کار مدت‌ها پس از پایان پروژه هم برای محل ارزش خود را حفظ می‌کند. و می‌گویم کار نظری ما هم از مشارکت عمیق‌تر با مردمی که زبانشان را مطالعه می‌کنیم سود بسیار می‌برد. وقتی رابطه درست ساخته شود، همه سود می‌برند.

صدای اعضای تیم کام

بابانگیدا آئودو (Babangida Audu)، از اعضای جامعه که هماهنگ‌کنندهٔ مستندسازی زبان بود، از چگونگی آغاز پروژه گفت:

وقتی «مرد سفیدپوست» [لساژ] در سال 2016 به سارکین داوا (Sarkin Dawa) آمد، شروع کرد به رفتن پیش بزرگان جامعه که یکی‌شان پدر من بود. از پدرم پرسید فرزند تحصیل‌کرده‌ای دارد که بتواند با او کار کند و همین‌طور پدرم من را خبر کرد که به خانه برگردم، چون آن موقع در ابوجا (Abuja) بودم. وقتی برگشتم جلسه‌هایی با آن مرد سفیدپوست گذاشتیم که در آن‌ها در آوانویسی و ترجمه کمکش کردم. به پروژه پیوستم چون می‌خواستم زبانم جلو برود. بعدا مرا هماهنگ‌کنندهٔ مستندسازی زبان کردند. بعد رفتیم سراغ جذب افراد دیگر و شش تیم دونفره ساختیم، در مجموع 12 نفر.

او افزود:

ما به انگلیسی ارتباط برقرار می‌کردیم. مدتی طول کشید به شیوهٔ حرف زدن او عادت کنیم. گاهی باید نشان می‌دادیم تا بهتر بفهمد. او همیشه آمادهٔ یادگرفتن بود. اگر چیزی را نمی‌فهمید، همیشه توضیح بهتری می‌خواست.

یکی دیگر از اعضای تیم، گربا رهاب پرشس (Garba Rahab Precious)، باور دارد این پروژه به حفظ زبان برای نسل‌های آینده کمک کرده و این کار با همکاری اعضای جامعه ممکن شده است:

اعضای گروه پروژه برای استفاده از دوربین در ضبط تصویری و صوتی آموزش دیدند و من هم یاد گرفتم چگونه معنی را آوانویسی و به انگلیسی ترجمه کنم. در یک روز معمولی مستندسازی، به روستاهای کام می‌رویم و با گویشوران بومی دربارهٔ موضوع‌های مختلف مصاحبه می‌کنیم. ویدیوهای ضبط‌شده برای یاکوب [لساژ] فرستاده می‌شود تا بررسی کند و ما آوانویسی و ترجمه‌شان می‌کنیم.

اجرای رقص و موسیقی سنتی کشاورزان در ایالت تارابا. تصویر فقط برای نشان‌دادن فرهنگ زندهٔ این منطقه آمده و مربوط به جامعهٔ کام یا مراسم پایان پروژه نیست. عکس: Gogeafrica، ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0 (تغییر اندازه)

مقاله مرتبط پیشنهادی برای مطالعه: چرا به موسیقی‌هایی گوش می‌دهیم که متن آن‌ها را متوجه نمی‌شویم؟

چالش‌ها و راه‌حل‌ها

Global Voices: در اجرای پروژه با چه چالش‌هایی روبه‌رو شدید و چگونه حلشان کردید؟

یاکوب لساژ: بزرگ‌ترین چالش کووید-19 بود. برنامه داشتم به نیجریه سفر کنم و ناگهان این غیرممکن شد.

این موضوع برای کل حوزهٔ زبان‌شناسی توصیفی به یک بازاندیشی مفید انجامید. ما به‌شدت به پژوهشگران بیرونی وابسته‌ایم که به‌طور فیزیکی به میان جامعه‌ها سفر کنند. همه‌گیری نشان داد این الگو چقدر شکننده است. همچنین چیزی را که خودم هم پیش‌تر به سمتش می‌رفتم تأیید کرد: اگر اعضای جامعه مهارت و تجهیزات لازم برای مستندسازی زبانشان را داشته باشند، وقتی پژوهشگر خارجی نتواند سوار هواپیما شود کار متوقف نمی‌شود.

پس به آموزش از راه دور روی آوردیم. با الیشا یونانا (Elisha Yunana)، کسی از یک جامعهٔ همسایه که تجربهٔ عملی مستندسازی داشت، یک دورهٔ دوهفته‌ای برای تیم اولیهٔ کام، حدود ده نفر، برگزار کردیم و به آن‌ها یاد دادیم خودشان از تجهیزات ضبط استفاده کنند. رساندن آن تجهیزات هم خودش معما بود: دانشگاهم سازوکاری برای خرید محلی در نیجریه نداشت، پس آن‌ها را در آلمان خریدم و به دوستانی تکیه کردم که اتفاقا در حال سفر بودند و آن‌ها را برای جامعهٔ کام باربری کردند.

اشتراک‌گذاری فایل‌ها هم دردسر دیگری بود. فایل‌های صوتی و تصویری حجیم‌اند و اینترنت در روستاها ناپایدار بود. راه‌حلمان این بود که بارگذاری‌ها را از راه افرادی ساکن جالینگو انجام دهیم، جایی که اتصال پایدارتر بود.

آوانویسی چالش دیگری از نوع متفاوت بود: کام سیستم نوشتاری ندارد. بهترین روش این بود که به شهود گویشوران اعتماد کنیم؛ از این شروع کنیم که مردم به‌طور طبیعی صداها را چگونه نشان می‌دهند و مشکلات خوانایی را هر وقت پیش آمد حل کنیم، نه اینکه سیستمی را از بیرون تحمیل کنیم.

تیم از پس همهٔ این چالش‌ها برآمد و آنچه با هم به دست آوردیم چیزی است که واقعا به آن افتخار می‌کنم!

اگر این زبان فردا ناپدید شود، دنیا چه را از دست می‌دهد؟

Global Voices: اگر این زبان فردا ناپدید شود، فکر می‌کنید دنیا چه چیزی را از دست می‌دهد؟

یاکوب لساژ: دنیای کام خیلی چیزها را از دست می‌دهد: لطیفه‌ها، داستان‌ها، شیوهٔ بیان روابط انسان‌ها با یکدیگر و راهی برای پنهان نگه داشتن چیزها از کسانی که آن زبان را نمی‌دانند.

برای بقیهٔ جهان، یعنی از دست دادن پنجره‌ای به سوی فرهنگ و زبان بشر که هنوز نتوانسته‌ایم کاملا بازش کنیم.

جمع‌بندی

لساژ معتقد است مالکیت میراث زبانی متعلق به جامعهٔ کام است و گفته مواد تولیدشده همچنان در دسترس همه خواهد بود و خواهد ماند.

چند نکتهٔ تکمیلی برای علاقه‌مندان (از بررسی مستقل شومینه): دانشگاه هومبولت برلین نیز در اطلاعیه‌ای دربارهٔ پایان این پروژه نوشته است که لساژ در سال 2020 کتابی با توصیف دستور زبان کام منتشر کرد و در سال 2021 فرهنگ لغت آن را عرضه کرد؛ بیش از 300 ضبط صوتی و تصویری (در مجموع حدود 55 ساعت) از زبان، داستان‌ها، شیوه‌های کشاورزی، تاریخ و زندگی روزمرهٔ جامعهٔ کام تهیه شد؛ و در 31 مارس 2026 حدود 500 نفر از اعضای جامعه، مقام‌های محلی و پژوهشگران در روستای سارکین داوا گرد آمدند تا پایان پروژه را جشن بگیرند (منبع: اطلاعیهٔ دانشگاه هومبولت برلین). مجموعهٔ مستندات کام در آرشیو زبان‌های در معرض خطر (ELAR) هم قابل دسترسی است: elararchive.org/dk0652.

همهٔ نقل‌قول‌های این متن ترجمهٔ فارسی گفته‌های اصلی به انگلیسی است.