این مطلب نوشتهٔ باول دیوپ (Bowel Diop) است که نخستین بار در وبسایت گلوبال وویزز (Global Voices) منتشر شد. آنچه می‌خوانید ترجمهٔ فارسی آن است.

در فضاهای عمومی، وسایل حمل‌ونقل و رسانه‌ها، چالش‌های جمعیتِ رو به پیری را می‌بینیم: نیاز بیشتر به مراقبت‌های بهداشتی، و ناسازگاری زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل عمومی و مسکن با نیاز این گروه سنی به حفظ استقلالشان. چند هفته پیش به ژاپن سفر کردم و از نزدیک دیدم که پیری جمعیت فقط یک آمار انتزاعی نیست.

در سال 2023 امید به زندگی در ژاپن برای زنان و مردان از 80 سال فراتر رفت؛ افراد بالای 65 سال 29 درصد جمعیت و افراد زیر 15 سال 11 درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند. در همین بازه زمانی در سنگال، افراد بالای 65 سال 3.8 درصد و افراد زیر 15 سال 39 درصد جمعیت بودند.

در ژاپن، علاوه بر این مشاهده، شاهد سازگاری اجتماعی و فضایی مؤثر زیرساخت‌ها و خدمات با این گروه سنی بودم: زیرساخت‌های طراحی‌شده برای تحرک محدود، دستگاه‌های سلامت، شغل‌های اختصاص‌یافته به مراقبت از سالمندان و حتی استفاده از فناوری برای کمک به آن‌ها در کارهای روزمره.

اما وقتی صحبت از جوانان آفریقا می‌شود، بیشتر از «انفجار جمعیت» می‌شنویم. این قاره امروز جوان‌ترین جمعیت جهان را دارد. بر اساس گزارش یونیسف (UNICEF) که در سال 2023 منتشر شد، تا سال 2050 حدود 41 درصد تولدهای جهان، حدود 40 درصد کودکان زیر پنج سال و 35 درصد نوجوانان جهان در آفریقا خواهند بود. این جمعیت جوان می‌تواند نیروی عظیمی برای تغییر باشد.

ابتکارهای امیدبخش در برابر چالش‌های بزرگ

وقتی از جوانان حمایت می‌شود، استقلال و نوآوری‌شان را نشان می‌دهند. نمونه‌اش کنیاست؛ جایی که قطب‌های فناوری نایروبی «ساوانای سیلیکونی» (Silicon Savannah) را به حرکت درمی‌آورند، و تونس که زیست‌بوم استارتاپی‌اش در سیاست‌های عمومی اشتغال ادغام شده است. در رواندا، سیاست سرمایه‌گذاری در فناوری و خدمات دیجیتال، بیکاری فارغ‌التحصیلان جوان را در یک دهه گذشته نزدیک به 10 درصد کاهش داده است.

اما چون آموزش هنوز یک امتیاز است، این ظرفیت تا حد زیادی بلااستفاده مانده است. بر اساس آمار یونسکو، بیش از 98 میلیون کودک و نوجوانِ در سن مدرسه در جنوب صحرای آفریقا از تحصیل بازمانده‌اند. نرخ ترک تحصیل در گروه سنی 15 تا 17 سال از 50 درصد فراتر می‌رود، از جمله در دوره‌های فنی، و در میان دختران حتی بیشتر است. به این ترتیب میلیون‌ها جوان بدون مهارت‌های لازم برای تبدیل شدن به عاملان توسعه، نظام آموزشی را ترک می‌کنند.

تنها اراده سیاسی قوی می‌تواند این روند را معکوس کند؛ چنان‌که در غنا برنامه «دبیرستان رایگان» (Free Senior High School) با ترکیب دسترسی رایگان، سیاست‌های بورسیه و بهبود امکانات، ثبت‌نام در دبیرستان را بین سال‌های 2017 تا 2022 به میزان 69 درصد افزایش داد.

کلاس آموزش برنامه‌نویسی برای دختران جوان. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

ناسازگاری آموزش با بازار کار

توسعه پایدار به دسترسی به آموزش محدود نمی‌شود؛ باید از مهارت‌های کسب‌شده هم بهره گرفت. بسیاری از نظام‌های آموزشی آفریقا هنوز با نیازهای بازار کار بیگانه‌اند. آموزش فنی، حرفه‌ای و دیجیتال ناکافی است و اغلب کم‌ارزش شمرده می‌شود.

پیامدها روشن است. هر سال 10 تا 12 میلیون جوان وارد بازار کار آفریقا می‌شوند، اما فقط 3.7 میلیون شغل رسمی ایجاد می‌شود. بسیاری به اشتغال غیررسمی روی می‌آورند؛ با درآمدهای ناپایدار و بدون حمایت اجتماعی. این بهره‌وری پایین، رشد را کند می‌کند، همبستگی اجتماعی را تضعیف می‌کند و اغلب به مهاجرت دامن می‌زند.

بر اساس آمار اداره ملی آمار نیجریه، بیش از 92 درصد نیروی کار این کشور اکنون در بخش غیررسمی فعال‌اند و این نسبت در میان جوانان بیشتر هم هست. در پژوهشی از سازمان بین‌المللی کار (ILO)، 98 درصد مردان جوان شاغل و 99 درصد زنان جوان شاغل گفته‌اند که در اشتغال غیررسمی هستند.

در آفریقای جنوبی هم اشتغال غیررسمی بخش قابل‌توجهی از اقتصاد است؛ بر اساس اعلام اتحادیه‌های کارگری، این بخش حدود 27 درصد نیروی کار را در بر می‌گیرد.

اما جایگزین‌هایی هم وجود دارد. در سومالی، محمد علی دینی (Mohamed Ali Dini)، کارآفرین اجتماعی و عضو موسسه اسپن (Aspen Institute)، بنیاد ایفتین (IFTIN Foundation) را تأسیس کرد. این برنامه به جوانان آموزش می‌دهد و آن‌ها را به کار می‌گمارد، و برای غلبه بر آسیب‌های جنگ و بازگشت به جامعه، از سلامت روان آن‌ها هم حمایت می‌کند. این رویکرد یکپارچه، یعنی اشتغال، سلامت و تاب‌آوری، نمونه‌ای است از اینکه آفریقا چگونه می‌تواند جوانانش را به عاملان بازسازی تبدیل کند.

جوانان کارآفرین در یک فضای کار اشتراکی. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

در میان این جوانان، دختران با تبعیض‌های چندگانه روبه‌رو هستند: دسترسی محدود به آموزش، ازدواج زودهنگام و بارداری در نوجوانی.

با این حال، زنان جوان عاملان قدرتمند تغییرند. در سنگال، ابتکارهایی مانند «سنگالی‌ها در فناوری» (Senegaleses in Tech) یا «جوکالانته» (Jokalante) صدها زن جوان را در حرفه‌های دیجیتال و برنامه‌نویسی آموزش می‌دهند. این برنامه‌ها که اغلب با هدایت جامعه مدنی اجرا می‌شوند نشان می‌دهند سرمایه‌گذاری بر آموزش و استقلال اقتصادی زنان بر کل جامعه اثر مثبت دارد: درآمد بالاتر، نابرابری کمتر، سلامت بهتر و ثبات خانواده. توانمندسازی زنان جوان، بنابراین، یک راهبرد کلیدی توسعه پایدار است.

زن جوان کارآفرین در بازار محلی. تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی

پیش‌بینی‌های بانک توسعه آفریقا (AfDB) نشان می‌دهد جمعیت در سن کار آفریقا تا سال 2050 از حدود 56 درصد به 63 درصد افزایش می‌یابد. اگر این گذار به‌خوبی مدیریت شود، می‌تواند به منبع رفاه تبدیل شود؛ اما بدون سرمایه‌گذاری عظیم در آموزش، سلامت، مهارت‌آموزی و اشتغال رسمی، این مزیت می‌تواند به نقطه‌ضعف تبدیل شود: جمعیتی جوان اما به حاشیه رانده‌شده.

برخی کشورها راه را نشان داده‌اند. در اتیوپی، «صندوق چرخشی جوانان» (Youth Revolving Fund) از سال 2019 تاکنون بیش از 200,000 پروژه کارآفرینی جوانان را تأمین مالی کرده است. وقتی این برنامه‌ها بر یک چشم‌انداز ملی منسجم بنا شوند، می‌توانند بیکاری جوانان را به‌طور پایدار کاهش دهند و اعتماد اجتماعی را بازسازی کنند.

مقاله مرتبط پیشنهادی برای مطالعه: مهاجرت نامرئی: پناهجویانی که اقتصاد اوگاندا را به حرکت درمی‌آورند

اولویت‌های روشن برای جوانان آفریقا

برای به کار انداختن این ظرفیت، راهبردهای گوناگونی لازم است. گام نخست، اصلاح بنیادین نظام‌های آموزشی متناسب با نیازهای امروز اقتصادهای محلی است. برنامه‌ها باید مهارت‌های دیجیتال، مشاغل سبز، کشاورزی پایدار، صنایع‌دستی و مدیریت کسب‌وکارهای کوچک را در بر بگیرند. تضمین دسترسی همگانی به آموزش متوسطه، به‌ویژه برای دختران، نیازمند بورسیه‌های هدفمند، زیرساخت مناسب و سیاست‌های آموزشی محلی است.

دوم، ایجاد شغل‌های شایسته که چشم‌انداز ملموسی به جوانان بدهد، حیاتی است. یعنی حمایت از کارآفرینی با سازوکارهای تأمین مالی در دسترس، منتورینگ و ادغام بیشتر در بازارهای محلی و منطقه‌ای. دولت‌ها و شرکا همچنین باید سرمایه‌گذاری در بخش‌های رو به رشد مانند فناوری، صنعت سبک و انرژی تجدیدپذیر را تقویت کنند.

سلامت و حمایت اجتماعی هم دارایی دیگری است که نمی‌توان از آن چشم پوشید. سیاست‌های جوانان باید سلامت باروری، سلامت روان و تأمین اجتماعی را در بر بگیرد. همچنین باید توجه ویژه‌ای به محافظت از زنان جوان در برابر خشونت و تبعیض شود، چون این‌ها مشارکت اقتصادی و اجتماعی آن‌ها را مختل می‌کند.

در پایان، مشارکت و رهبری جوانان باید در مرکز اقدام عمومی باشد. جوانان، و به‌ویژه زنان جوان، باید در فضاهای تصمیم‌گیری در همه سطوح محلی، ملی و منطقه‌ای حضور داشته باشند. پرورش رهبری فراگیرِ ریشه‌دار در واقعیت‌های جامعه، پیش‌شرط ساختن جوامعی تاب‌آور و عادلانه است.

جمع‌بندی

اغلب به آنچه در ژاپن دیدم فکر می‌کنم؛ جامعه‌ای پیر که به‌طرزی متناقض، جوانان را چون کالایی نایاب ارج می‌نهد. آنجا جوانان بیشتری می‌خواهند، دنبالشان می‌گردند، آموزششان می‌دهند و به حرفشان گوش می‌دهند. در آفریقا عکس آن را داریم: فراوانی جوانانی که به‌ندرت ارج نهاده می‌شوند. ما بزرگ‌ترین گنج جمعیتی جهان را داریم، اما آن را در اولویت قرار نمی‌دهیم.